Яновские лабуры

Янаускiя лабары: гiсторыка-этнаграфiчны нарыс

На Беларусi уласныя прафесiйныя збiральнiкi сродкау на патрэбы царквы сталi дзейнiчаць з часоу Рэчы Паспалiтай. Найбольшую вядомасць набылi Мсцiслаускiя кубракi i Янаускiя лабары. Першыя з/яулялiся жыхарамi г. Мсцiслауля Магiлеускай губ. другiя - м. Янау Кобрынскага пав. Гродзенскай губ. i для кубракоу, i для лабарау хаджэнне з мэтаю збору сродкау на будаунiцтва храмау было прафесiйным заняткам. Частку ахвяраванняу яны пакiдалi сабе. Пракантраляваць колькасць сродкау, якiя не даходзiлi да царквы, было амаль немагчыма. Каб неяк змагацца са злоужываннямi вакол дадзенай богаугоднай справы, прашакам выдавалiся кнiжкi з сургучнай пячаткай i пасведчаннем кансiсторыi. У гэтыя кнiжкi запiсваляся колькасць ахвяруемых грошау. Але, канечне, запiсы рабiлiся не зауседы. Ахвяраваннi ж у выглядзе палатна, зерня i розных рэчау, заставалася у зборшчыка.

Для з'яулення группы людзей, якiя маглi iснаваць дзякуючы збору ахзвяраванняу на царкву, павiнны былi скласцiся пэуныя умовы. Перш за усе само насельнiцтва падтрымлiвала зборшчыкау. Грошы на царкву ахвотна давалi i заможныя i бяднейшыя. Да таго ж, людзi, якiя займалiся зборам ахвяраванняу, мелi магчымасць на доугi час адлучацца з дому. Невялiкую гаспадарку прашака у яго адсутнасць даглядала жонка.

Жыхары Янава нiколi не мелi дастатковай для бязбеднага iснавання зямлi. На кожны двор прыпадала не больш дзвух дзесяцiн (прыкладна 3 га). Гэта у той час, калi для нармльнага жыцця сям'i патрэбна было не меньш 10-цi. Менавiта таму янаускiя гаспадары зауседы шукалi магчымасць дадатковагу заробку. Спрабавалi сябе у гандлi, на сплаве лесу, у збiраннi сродкау на будаунiцтва храмау.

Паступова у Янаве склалася трывалае размеркаванне заняткау сярод насельнiцтва. Гандль амаль цалкам перайшру у рукi яурэяу, а збiранне сродкау на царкву ('лабарства') - да праваслауных мястэчка. Вольнасць ад паншчыны дазваляла лабарам адсутнiчаць працяглы час. Уладальнiкi Янава атрымлiвалi ад залежнага насельнiцтва грашовы падатак - чынш. А за права карыстання зямлей жанчыны павiнны былi адпрацоуваць пэуную колькасць дзен на полi у час уборкi ураджаю. У сярждзiне 19 сагодзя такiх 'згодных' дзен налiчвалася 12 у год на кожную душу жаночага полу.

Адностна паходжання слова 'лабар' iснуюць розныя пункты погляду. Сярод жыхароу iванава сення найбольш распаусюджана уяуленне аб утварэннi яго ад iмя памешчыцы Лабарынi. iснавала цi не легендарная Лабарыня - невядома. Аднак больш верагодным бачыцца меркаванне, што назва 'лабар' паходзiць ад лацiнскага labor  - праца. Зборшчыкау ахвяраванняу на карысць царквы каталiцкiя ксядзы маглi называць працаунiкамi, вымауляючы гэта па лацiнску.

Асаблiвасцi лабарау, што вылучалi iх сярод мясцовага несельнiцтва, не зводзiлiся толькi да спецыфiкi iх промыслу. Апошнi наклау адбiтак на знешнi выгляд лабарау, iх псiхалогiю, сямейныя адносiны, бытавую культуру, звычаi, мову. Лабарства было спадчынным заняткам: калi бацька лабар, то i сын станавiуся iм. За сотнi гадоу свайго iснавання лабары утварылi своеасаблiвую группу, якая трымалася даваолi адасоблена ад iншага насельнiцтва.

Дабрабыт сем'яу зборшчыкау ахвяраванняу на царкву цалкам залежыу ад iх спрытнасцi, умення знайсцi падыход да людзей з мэтай атрымаць больш грошау. З цягам часу адточвалiся кемлiвасць, хiтрасць лабара. Вандроукi па самых розных мясцiнах, сустрэчы з многiмi людзмi надавалi лабарам жыццевы вопыт, вучылi разбiрацца у чалавечай псiхалогii, надавалi 'цывiлiзаванасцi'. Янаускага прашака можна было сустрэць у гарадах i мястэчках Беларусi, каля Коуна i Вiльнi, на Валынi, у Пецярбургу i Маскве, iншых месцах, часцей за усе вельмi аддаленых.

Па паугода адсутнiчалi лабары. iхнiя жонкi вымушаны былi працяглы час упрауляцца без гаспадара. Значна часцей за вясковых жанчын iм дазволiлася самастойна прымаць рашэннi адностна гаспадаркi, распаражацца сродкамi, якiя выслау муж на утрыманне сям'i. Кожная 'лабурка' (так называлi жонку лабара, хоць за зборам жанчын не хадзiлi) умела добра гандляваць. Адказнасць за дзяцей i гаспадарку рабiла жанчын больш бойкiмi, вынаходлiвымi, развiвала гнуткасць розуму.

Наубольш спрыялым перыядам для збору ахвяраванняу лiчылася восень. Пасля заканчэння палявых работ, недзе у канцы жнiуня або у вераснi лабары збiралiся у дарогу. Паколькi iм даводзiлася адсутнiчаць па некалькi месяцау, напярэдаднi ад'езду ладзiлiся урачыстыя провады. На iх запрашалiся родзiчы, суседзi, добрыя знаемыя. Выязджалi звычайна нанач. Перад дарогаю шмат хто з лабарау звяртауся да знахара, каб даведацца аб спрыяльнай даце ад'езду i наколькi удалым будзе падарожжа. У дарогу адпраулялiся на падвозе, удваiх цi утраiх. Звычайна нехта адзiн заставауся пiльнаваць каня, ладзiць рыштунак, пакуль iншыя збiралi ахвяраваннi.

Усю восень, зiму i пачатак вясны лабары вандравалi, але на Вялiкдзень абавязкова вярталiся дамоу, Прыязджалi, як i адязжалi, зауседы ноччу. Прыезд лабара быу сапраудным святам для сям'i. У сувязi з гэтай падзеяй збiралi шмат гасцей, рыхтавалi багатае застолле.

Пасля месячнай пабыукi лабар зноу адпрауляуся у дарогу, але ужо на значна меншы тэрмiн. У канцы чэрвеня усе лабары збiралiся у Янаве. З вопыту яны ведалi, што летам, калi вялiся асноуныя работы у полi, колькасць сабранага будзе нязначнай. Дык i самi лабары павiнны былi паклапацiцца пра свае недзелы. Але усе ж гаспадарчыя клопаты iм не вельмi замiналi. i улетку Янау вылучауся разгульным вяселлем сярод цiхiх, занятых працай весак . Весялiцца у Янаве любiлi. Адвячоркавай парой на прызбах збiралiся гуртамi, спявалi прыгожыя паляшуцкiя песнi. А моладзь ладзiла iгрышчы з музыкай, танцамi, забавамi. Музыкi былi свае - цэлы аркестр.

Янаускiя лабары вядомы як ахайныя гаспадары. Двор i хата зауседы трымалiся у парадку. Жылле усiх янауцау было аднатыпным. Яно уяуляла сабою невялiкую пабудову у 7 аршын даужынi i 6 шырынi (прыкладна 5 на 4.2 м), з чатырма вокнамi. Да хата прыбудоувалiся сенi i клець. i у самой хаце, i сенцах з клеццю мелася падлога з дошак. Апошняя, а таксама печ з комiнам адрознiвалi жылле лабара ад жылля вясковага насельнiцтва, якое звычайна было 'курным' i з глiнянай хаце мелася шмат розных iкон.

Сядзiбы янауца размяшчалася на 25 сотках зямлi. Акрамя хаты тут мелiся хлеу для жывелы, гумно, некаторыя iншыя пабудовы. Адразу за хатай расло некалькi садовых дрэу. Астатняя зямля пакiдалася пад агарод. Падворак зауседы быу чыста прыбраны, ашчадна дагледжаны.

Знешнi воблiк лабарау не адрознiвауся ад выгляду палешукоу. Сярэднi рост, цемныя валасы i вочы, светлы твар з правiльнымi рысамi. Але у вопратцы рознiца была. Апраналiся лабары лепш i адзеннем былi падобныя да рускiх. Яны звычайна насiлi кароткi кажух з рамянным кушаком, скеураныя боты з доугiмi халявамi i чорную суконную шапку з брылем. На свята - шэрую сярмагу з чырвонымi адваротамi на рукавах i вялiкую шапку з сiвой аучыны.

Трэба падкрэслiць, што янаускiя лабары па этнiчнай прыналежнасцi несумненна, былi аутахтоуным палеска-беларускiм насельнiцтвам. Хаця у самiм горадзе захавалiся звесткi, што некалi дауно гаспадар Янава перасялiй сюды некалькi чалавек цi то з-пад Луцка, цi то з Малдавii, якiя, уласна кажучы, i былi першымi лабарамi. Нават калi гэта i мела месца, за сотнi гадоу перасяленцы сталi сапрауднымi палешукамi. Роднай мовай янаускiх лабарау была мова насельнiцта брэсцка-пiнскага рэгiену. На ей гаварылi у сям'i, мелi зносiны з жыхарамi Янава i навакольных весак. Але лабары ведалi i асобую мову, так званую 'лiберску гаврiдню'. Гэтай штучнай гаворкай яны карысталiся, каб пазбавiцца чужых вушэй. Найчасцей - у дарозе, пры неабходнасцi дамовiцца аб нечым памiж сабою у прысутнасцi людзей.

Штучныя тайныя мовы - не такая ужо рэдкая з'ява. Здауна яны мелi пэунае распаусюджанне у розных народау. Прычына узнiкнення гэтых моу заключаецца у жаданнi некаторых груповак грамадства захоуваць свае прафiсiйныя сакрэты. На тэрыторыi Беларусi, напрыклад, iснавалi штучныя мовы крычаускiх рамеснiкау, дрыбiнскiх шапавалау, жабракоу Слуцкага i Гомельскага паветау Магiлеускай губернi. кубракоу Мсцiслауля i iнш...

Мова янаускiх лабароу блiзкая да мовы жабракоу i кубракоу (нагадаем, што апошнiя таксама заумалiся зборам ахвяраванняу на царкву). Вядомы беларускi эьнограф i фалькларыст Е.Р. Раманау у к. 19 пач. 20 ст. знаемiуся са штучнымi мовамi на Беларусi. З сабранымi матэрыяламi ен неаднойчы выспупау у друку. Найбольш значная праца Е.Раманава, прысвечаная умоуным гаворкам Беларусi, змешчана у 9-м выпуску яго 'Беларускага зборнiка' (Вiльня. 1912 г.).

Паводле соу самiх лабарау, сваю мову некалi вельма дауно перанялi ад рускiх. Сапрауды, вядома, што рускiя ванроунiкi (старцы, жабракi), акрамя роднай, размаулялi i на штучнай мове. Што уяуляла сабой гэтая мова? У асноуным - збор соу з самых розных моу i дыялектау. Многiя словы былi запазычаны з грэчаскай, лацiнскай, нямецкай i iншых замежных моу, другiя з'яулялiся вузкалакальнымi i сустракалiся толькi у якой-небудзь адной мясцовасцi. Былi проста скажоныя словы, i новаутварэннi. Усе сказанае можна аднесцi i да мовы лабарау. У падобнасцi штучных гаворак лабарау i жабракоу яшчэ зусiм нядауна гадоу 25-20 таму можна было упэунiцца асабiста. Старыя лабары i такога ж узросту жабракi, якiя заходзiлi у iванава размаулялi памiж сабою на адной i той жа мове, зусiм незразумелай недасведчаным. Таму лабарскую гаворку яшчэ называлi мовай старцау.

Некалi лабарская мова была даволi развiтай. На ей размаулялi на самыя розныя тэмы. Усе мужчыны - лабары яе добра ведалi, жанчыны - менш. Жанчыны не займалiся зборам сродкау i не мелi патрэбы у тайнай мове. Затое усе хлопчыкi з 7-8 гадоу абавязкова яе вучылi.

Лабары жылi замктута, у сваiм асяродку. Мэть, так яны называлi вясковых жыхароу, не павiнна была ведаць iх тайную мову, iх гiсторыю. Канечне, у апошняе стагодзе адносiны змянiлiся. Пасля утварэння БССР i СССР лабары, якiя апынулiся у складзе Польшчы, згубiлi магчымасць ездзiць на усход за ахвяраваннямi. Кола iх вандровак значна звузiлася. А пасля 1939 г. лабарства як iнтытут  увогуле знiкла. У савецкай Беларусi адбывалася массавае закрыцце храмау. Новыя, натуральна, не будавалiся. Прафiсiйныя зборшчыкi сродкау на царкву засталiся без занятку.

Сення яшчэ можна сустрэць у iванаве людзей, якiя памятаюць, як iх бацькi збiралi ахвяраваннi. Нам давялося гутарыць з iмi, а таксама з апошнiмi сапрауднымi лабарамi, якiя займалiся промыслам сваiх продкау у 20-30 г.г. Час наумольны. Адыходзяць людзi, знiкаюць апошнiя сведкi мiнуушчыны. Каб паспець нешта занатаваць, аутар дадзенных радкоу некалькi гадоу назад вывучала пытанне аб лабарах непасрэдна на месцы, у iванаве. Быу сабраны пэуны матэрыял. Але трэба сказаць, што звесткi адносна гiсторыi лабарства, якiя захавалiся у памяцi янауцау значна мiфалагiзаваны. Таму абапiрацца на iх як на гiстарычную крынiцу цяжка. Неабходна працягваць пошук новых пiсьмовых, асаблiва архiуных крынiц.

У сярэдзiне 19 ст. Янау наведау даследчык Ф.Стауровiч, якi адзiн з першых надрукавау звесткi пра лабарау, прывеу некаторыя словы iх сваеасаблiвай мовы. Тыя ж словы мы пачулi ад нашчадкау лабарау больш чым праз стагодзе. Гэта дазваляе меркаваць аб значнай трываласцi iх мовы, нягледзячы на адсутнасць пiсьмовых традыцый. Вось асобныя словы з лексiкi лабарау: рэспанка - кнiжка, хрушчнi - рублi, хлюса (керха) - царква, хаза - хата, ставэр - крыж, шусто - мястэчка, гонэк - мед.

Дваццатае стагодзе прынесла у жыцце  Янава шмат новага. Кардынальныя змены сацыяльна - палiтычнага i эканамiчнага характару прывялi да знiкнення лабарскага промыслу. Былая адасобленасць янаучау, якая абумоулiвалася спецыфiчнасцю iх прафесiйнага занятку, згубiла сэнс. Штучная мова пачала выходзiць з ужытку i забывацца. Асаблiвасцi культуры i быту, псiхалогii лабарау паступова нiвелiравалiся у карысць поунага поунага зблiжэння з рысамi новых перасяленцау з навакольных весак. З канца 19 па канец 20 стагодзяу колькасць жыхароу горада павалiчылася з 3-х тысяч да 15 тысяч. У наш час доля нашчадкау лабарау сярод агульнага насельнiцта Иванава зусiм невялiкая. И дауно ужо нiхто не займаецца зборам ахвяраванняу на будаунiцтва храмау, а значыцца i не зяуляецца лабарам у лiтаратурным сэнсе слова. Але яшчэ працягвае захоувацца слова 'лабар' у другiм значэннi - як назва патомных жыхароу горада, продкi якiх здауна жылi у Янаве.

Янаускiе лабары - адна з цiкавых старонак айчыннай гiсторыi, стронак напiсанных часам i чалавечымi лесамi. Гэта - загадкавая, малавядомая мiнуушчына, якая не павiнна застацца па-за нашау увагай.

Таццяна Луцэвiч

(Статья взята с Неофициального сайта г.Янова -- http://janow.virtualave.net/museum/labur.htm)